DZIEJE FAŁKOWA.

 Historia miejscowości

         Fałków to jedna z najstarszych miejscowości województwa piotrkowskiego. Leży w jego południowo-wschodniej części, na trasie wiodącej z Końskich do Radomska.

         Wieś Fałków już od XII - XIII wieku stanowiła dobra biskupów krakowskich. Okoliczne lasy dostarczały grubego zwierza, miodu, a szeroko rozlane rzeki bobrów i ryb. Pola niezbyt tu są urodzajne. Rozwijało się więc osadnictwo leśne, a następnie wzdłuż uczęszczanych traktów drogowych powstawały osady kupieckie.

         Nazwę Fałków zaliczają specjaliści do grupy  nazw dzierżawczych, określających osady od imienia lub przezwiska właściciela, wywodząc ją od osoby imieniem lub przezwiskiem Fałek. 

         Wiadomym jest, że we wczesnym okresie miejscowość ta należała do możnego i rozgałęzionego rodu Odrowążów, którego poszczególni członkowie w miarę podziałów majątkowych przybierali nazwiska od nazw swych nowych siedzib. Stąd też pierwotni właściciele Fałkowa przybrali nazwisko Falkowscy. Przedstawicielami tego właśnie rodu byli Jakub i Piotr Falkowscy, którym w roku 1340 nadał Kazimierz Wielki prawo przekształcenia wsi Fałków na miasto z prawem magdeburskim. Oprócz praw miejskich Fałków otrzymał wtedy przywilej tygodniowego targu i dorocznych jarmarków. Na ten czas zjeżdżali tu kupcy  z odległych stron Krakowa, Wrocławia, Świdnicy, Sandomierza, Sieradza, Piotrkowa i Radomia. Było czym handlować i co wymieniać. Potwierdził te przywileje potem król  Zygmunt I w roku 1532.

         O tym, że jeszcze przed otrzymaniem praw miejskich był Fałków dużym jak na owe czasy ośrodkiem świadczy fakt, ze już w roku 1325 istniał tu kościół parafialny, co w ówczesnym systemie gospodarczym i politycznym podniosło rangę miejscowości, dając jej szansę dalszego rozwoju. Kościół parafialny w Fałkowie należał pierwotnie do Archidiecezji Gnieźnieńskiej Archidekanatu Kurzelowskiego, prawdopodobnie erygowany  na początku XI wieku. Pierwotny kościół z drewna modrzewiowego, ufundowany był przez właścicieli tej miejscowości, to jest rodzinę Falkowskich. W 1420 roku kościół ten rozebrano i zastąpiono murowanym, wybudowanym z fundacji następnych właścicieli Fałkowa - Piotra i Jana Giżyckich. Kościół ten był kilkakrotnie niszczony i odbudowywany. Obecny kościół budowany był w latach 1928 - 37, dopiero po wojnie został całkowicie odrestaurowany. Jest to kościół pod wezwaniem Św. Trójcy. ( patrz zdjęcie nr 1).

         Oprócz wymienionych już Jakuba i Piotra Falkowskich z miejscowości tej pochodziły również inne zajmujące w dawnej Polsce poważne stanowiska osoby, tj. Jan z Fałkowa, rektor Akademii Krakowskiej oraz Piotr z Fałkowa, sędzia Ziemi Sandomierskiej.

         W spisie miejscowości wchodzących w skład poszczególnych parafii dawnej Polski figuruje Fałków jako siedziba parafii, do której oprócz miast należały wsie: Skórnice, Pląskowice, Studzieniec, Olszamowice i Wola Szkucka.

         Przez kilka wieków Fałków figuruje jako miasto, miał również okazałą pieczęć z herbem. W roku 1669 odebrano mu prawa miejskie.

         Na przestrzeni wieków zmieniali się właściciele Fałkowa. W roku 1623 dziedzicem tej miejscowości został Wojciech z Brzezin Lasocki, dworzanin królewski.

         Fałków kilka razy palił się. Ludność nie mogąc utrzymać się z nędznej ziemi, przenosiła się w inne okolice.       

  

 

       

 

Zdjęcie nr 1. Kościół Rzymsko-Katolicki pod wezwaniem św. Trójcy w Fałkowie.                  Zdjęcie nr 2. Ruiny zamku z XII wieku.

 

W XVII wieku wojska szwedzkie spustoszyły Fałków, okolice i zamek, którego resztki murów i fosa przetrwały do dziś. Zamek nie był sprzężony z miastem, nie miał więc większego znaczenia dla jego obrony. Służył zapewne obronie własnej przed napadami zbójeckimi i innymi. ( patrz zdjęcie nr 2 ).

         Pewne ożywienie gospodarcze daje się zauważyć na przełomie XVIII i XIX wieku. W tym okresie Fałków staje się centralnym punktem rozległych dóbr obejmujących oprócz lasów i folwarków rolnych również ulokowane w kilku sąsiednich wsiach zakłady przemysłowe.

         Fałkowski kompleks przemysłowy składał się z wielkich pieców służących do wytapiania surówki. Znajdowały się one w Skórnicach, Rudce, Kołońcu i Starzechowicach.

W 1833 roku kupił od hrabiny Ksawery Stadnickiej dobra fałkowskie Franciszek Jakubowski i w rękach jego spadkobierców wielokrotnie dzielone, znajdowały się one aż do okresu poprzedzającego drugą wojnę światową. 

         W roku 1836 Karol Burghard założył fabrykę łyżek i noży (popularnych wtedy tzn. kozików). Fabryka mieściła się w domu wynajętym od Jakuboskich. 

         Nieco później Jakubowscy założyli w Fałkowie fabrykę narzędzi rolniczych i urządzeń do cukrowni. Zakłady te nie rozwinęły się i nie prosperowały długo.W 1870 roku powstała gorzelnia oraz browar, którego budynek przetrwał do dziś.     

         W okresie międzywojennym istniał w Fałkowie tylko tartak i terpentyniarnia, stanowiąca własność Jakubowskich.

         W tragicznych dniach września 1939 roku Fałków znalazł się na trasie przemarszu I Dywizji Lekkiej Wermachtu pod dowództwem generała Schmidta, która po przełamaniu polskiej obrony  parła w dniu 6 września z Przedborza na Końskie, spychając po drodze z pozycji obronnych napotykane oddziały polskie, głównie 163 pułk piechoty. Na przedpolach Fałkowa w rejonie Rudy Malenieckiej ponieśli hitlerowcy duże straty, ale wygrana bitwa pod Kazanowem otworzyła im drogę do Końskich.

         Obecnie Fałków jest rolniczą osadą, a o jego bogatej przeszłości oprócz starych dokumentów świadczą ruiny zamku z pierwszej połowy XVIII wieku, stary folwarczny browar zamieniony  na budynek mieszkalny  oraz pozostałości parku  o charakterze krajobrazowym. 

( patrz zdjęcie nr 3 i 4 ).

 

Tabela 1. Wykaz właścicieli Fałkowa.

Lp.

Nazwisko i imię właściciela

 

Okres nabycia własności

1.

2.

Falkowski  Jakub

Falkowski  Piotr

XIII - XIV  wiek

3.

4.

Giżycki  Piotr

Giżycki  Jan

XV wiek

5.

Lasocki  Wojciech

1623 rok

6.

7.

8.

9.

10.

Stadnicka  Ksawera

Jakubowski  Franciszek

Jakubowski  Józef

Jakubowski Tadeusz

Jakubowski  Bolesław

od 1833 roku do drugiej wojny światowej

 

Źródło: Kronika Parafialna Fałków.

Zdjęcie nr 3. Stary folwarczny browar.                                                                                                             Zdjęcie nr 4. Park o charakterze krajobrazowym.

LITERATURA

1. R. Makowski, De Castro Falkow, „Echo Dnia”, 9-10.03.1974, nr 59 (694), s. 5.

2. 2. F. Fajkosz, Fałków-gmina z tradycjami, „ Odlewnik”, 28.05.1976, nr 62 (723),

3. R. Makowski, De Casrto Falkow, „Echo Dnia”, 9-10.03.1974, nr 59 (694), s. 7.

4. Kronika Parafialna w Fałkowie z lat 1890 - 1988, s. 98.

5. 5. F. Fajkosz, Fałków-gmina z tradycjami, „Odlewnik”, 28.05.1976. nr 62 (723),

9. F. Fajkosz, Fałków-gmina z tradycjami, „Odlewnik”, 28.05.1976, nr 62 (723), s.7.